Uitgaande van deze visie kan verslaving dus gezien worden als een proces dat op meerdere gebieden van het bestaan zaken uit evenwicht brengt. 
Dit is een vrij specifieke manier van kijken. Het is heel iets anders bijvoorbeeld dan het idee dat verslaafden doorgaan met gebruiken om diepliggende problemen te verdringen. In dit laatste geval zou men namelijk op zoek moeten gaan naar de onderliggende problematiek, die men dan moet behandelen voor de verslaving aangepakt kan worden. In het model van de Cirkels kan dit zinloos zijn. Immers, er hoeft helemaal geen diepliggende persoonlijke problematiek aanwezig te zijn om verslaafd te raken. Hier is ook wel iets van aangetoond: vervolgt men een grote groep studenten gedurende hun leven, dan wordt een aantal alcoholist, maar wie dat worden, valt op hun twintigste nog niet vast te stellen, hoe goed ze ook worden onderzocht op iedere denkbare psychische en sociale problematiek[14]. Hebben ze eenmaal een tijd gedronken, ja, dan rijzen de psychosociale problemen van alle kanten de pan uit, maar dit volgde dan op de verslaving en ging er niet aan vooraf. 

Natuurlijk kan het zijn dat er voor de verslaving al een of meerdere Cirkels volledig uit evenwicht waren, en dat dit bij het ontstaan van de verslaving een rol heeft gespeeld. Maar in dit model hebben bij het in stand houden van de verslaving altijd nog heel andere zaken meegedaan, omdat zodra de Cirkels gingen draaien en allerlei dingen uit evenwicht zijn geraakt die een eigen rol zijn gaan spelen. 

Kortom, het heeft maar weinig zin om te beginnen met diepgaand te gaan zoeken naar 'de oorzaak', in de hoop dat men daarmee ook het probleem oplost. Dat is vergelijkbaar met te gaan uitzoeken of er soms iemand het duwtje heeft gegeven dat de steenlawine in werking zette; terwijl het aanmerkelijk nuttiger is om reddingsploegen te gaan organiseren om het aantal slachtoffers te beperken. Als dat gebeurd is en er gered is wat er gered kon worden, is er wel gelegenheid om bij de vraag naar de oorzaak stil te staan. Dan ook pas zijn de meeste cli?ten in staat om een eventueel therapeutisch proces met vrucht te doorlopen; als een groot deel van hun energie nog gaat zitten in de dagelijkse strijd 'al of niet gebruiken', dan is de emotionele belasting van een diepgaande therapie niet vol te houden zonder te gaan drinken of gebruiken.

In feite ontbreekt in het hele model de oorzaak van de verslaving.
Natuurlijk zijn er wel oorzaken, d.w.z. dat er talloze zaken kunnen zijn die een voedingsbodem hebben gevormd zodat een verslaving kon ontkiemen en groeien. En natuurlijk is het goed om die oorzaak te bezien. Er kunnen zaken spelen als erfelijkheid[151 of biologische gevoeligheden[16]. We noemden al b.v. chronische overbelasting, en gezinsproblemen. Maar er zijn er veel meer. De vervreemding in de huidige maatschappij b.v., die van ieder mens verwacht dat hij volledig zelfstandig bepaalt wat het leven de moeite waard maakt en wat de samenlevingsregels zijn, maar die niet de veiligheid biedt die nodig is om vrij je keuzes te kunnen maken[17]. Of de ontheemdheid van mensen uit de allochtone bevolkingsgroepen. Of de ellende van mishandelde en misbruikte kinderen, die eenmaal volwassen geworden, geen houvast kunnen vinden. Of de problemen die samenhangen met verandering in sociale rolpatronen, waardoor mensen ook houvast kwijtraken. Of de extra belasting van mensen die het in het leven moeten zien te rooien met fysieke of mentale handicaps. Het gebruik van stoffen kan de illusie geven dat dit soort problemen door middel van dat gebruik opgelost of dragelijk gemaakt kunnen worden. Op korte termijn kan dit ook zo werken. 

Ontwikkelt zich echter een verslaving, dan is deze vorm van probleem oplossen doorgeschoten; een verslaving ontwikkelt zich verder grotendeels onafhankelijk van de oorzaak, volgens eigen wetten. Voor de behandeling van een verslaving zijn dan ook eigen methoden nodig, waarbij de oorspronkelijke oorzaak lang niet altijd meer de hoofdrol speelt.

De ervaring leert dat het zelden gaat om ?n probleem. Mensen zijn blijkbaar zo veerkrachtig dat ze een ernstig probleem in een levensgebied kunnen compenseren. Bij veel van onze cli?ten speelden er meerdere factoren een rol. En als er een duidelijk probleem in het leven is terug te vinden, stel een gezinsprobleem of zwakbegaafdheid, dan is het maar zeer de vraag of die omstandigheid werkelijk de doorslaggevende rol heeft gespeeld bij het ontstaan van de verslaving.

Het is natuurlijk verleidelijk, zowel voor cli?t als voor behandelaar om daarop af te springen en ermee aan de gang te gaan, maar dat hoeft helemaal niet terecht te zijn.
Want uit dit model blijkt ook nog dat een verslavingsprobleem altijd heel ingewikkeld is. 

Zodra men denkt: o, daar komt het door en dat moeten we dus oplossen, zit men tien tegen ?n fout. Zo simpel is het nooit. Dat wil zeggen dat een behandelaar bescheiden moet zijn in wat hij als oplossing gaat aandragen. Men weet niet zeker of men het goed ziet; nooit. Dus geven we de cli?t een advies, dat hij of zij al of niet kan opvolgen. Het is niet aan ons om te zeggen of men er goed of fout aan doet ons advies niet op te volgen. We brengen onze ervaring en onze deskundigheid in, dus is ons advies waarschijnlijk meer waard dan dat van een willekeurige buurvrouw, maar we verkopen geen onwrikbare waarheden.
Dat blijkt b.v. wel op de Maliebaankliniek, onze resocialisatieafdeling; vrijwel altijd komen er in de loop van een behandeling nog hele nieuwe feiten naar voren die het probleem compliceren, en waarvan de cli?t en de omgeving zich van te voren helemaal niet bewust waren. Ook gebeurt het omgekeerde, problemen die in het begin aangegeven werden als bepalend voor de gang van zaken blijken later soms nauwelijks een re?e rol te spelen.
Daarom is het ook niet erg als iemand bij zijn of haar eerste opname geen zicht op zijn probleem blijkt te hebben. Hij kan dat zelfs helemaal niet hebben. Het is al zo ingewikkeld, en de cli?t[e] heeft de laatste jaren ook nog rondgelopen met de hersens op half zeven; hoe kan hij of zij dan doorhebben wat er allemaal is misgegaan? Daarom worden de problemen na de afkick altijd eerst nog een stuk erger, in plaats dat alles er zonniger gaat uitzien, komen de meeste problemen pas dan naar boven. Hier is begeleiding bij nodig; vooral druggebruikers hebben nogal eens het idee dat als ze clean zijn alles opeens veel leuker zal worden.
Daarom is het ook niet erg als men weer droog of clean naar huis gaat in plaats van, of voorafgaand aan, een klinische behandeling. 

Alleen thuis, in de eigen omgeving, kan een cli?t[e] er achter komen waar de knelpunten eigenlijk zitten, binnen een kliniek blijft men altijd informatie missen om doortimmerde keuzes te kunnen maken.
Ook wil dit model zeggen dat het altijd zin heeft om het verslavingsprobleem aan te pakken, wat de bijkomende of onderliggende problemen ook zijn. 

Zelfs de meest dramatische achtergrondproblematiek [incestverleden, emotionele verwaarlozing, desnoods schizofrenie], kunnen er alleen maar slechter op worden als er ook nog een verslaving een rol speelt. Men moet uiterst terughoudend zijn met de uitspraak [b.v. van druggebruikers op methadon] dat men beter niet meer kan afkicken, omdat men daarmee de cli?t veroordeelt tot een heleboel bijkomende problemen door allerlei dolgedraaide Cirkels. Het idee dat men op een onderhoudsdosis methadon net zo goed kan functioneren als iemand die clean is, is in dit mode1 op zijn minst na?f. Als men strikt biologisch redeneert kan het natuurlijk best, maar het Cirkelmodel gaat er juist van uit dat het biologisch gebeuren niet kan worden losgekoppeld van alle andere levensgebieden.

Uit het Cirkelmodel valt ook wel te begrijpen hoe graag een druggebruiker of alcoholist een duidelijke oorzaak voor zijn probleem wil vinden. Als hij zelf de oorzaak van al zijn problemen is, dan kan hij gewoon niet met zichzelf leven. Als je je ouders, de maatschappij, je vrouw, je depressie, je tehuisverleden, etc. de schuld kunt geven, blijf je tenminste in je eigen ogen nog enigszins geloofwaardig. Op een Detox zul je als werkers de cli?t dit soort afweer moeten gunnen.

Je kunt in alle eerlijkheid ook zeggen dat al die zaken natuurlijk een rol zullen hebben gespeeld, en dat de cli?t nu voor de taak staat met al die moeilijke situaties toch voor zichzelf een ander leven te gaan opbouwen.
Men moet er echter op voorbereid zijn dat vooral de alcoholische of tranquillizerslikkende cli?t uit ieder advies zal proberen te distilleren dat hij eigenlijk geen verslaafde is. 
Zelfs uit een behandeling in een verslavingskliniek trekken sommigen de conclusie dat ze toch niet echt een verslaafde zijn. Immers, ze leren daar dat ze zich moeten leren uiten, dat ze beter voor zichzelf moeten leren opkomen, dat ze sociale vaardigheden meten aanleren en dat ze in relatietherapie moeten. Ze trekken daaruit toch heel gemakkelijk de conclusie dat er toch iets anders met ze aan de hand is dan een verslaving. Is de behandeling achter de rug, dan zie je toch nog wel eens dat iemand denkt nu helemaal in de revisie te zijn geweest, al zijn problemen te hebben verwerkt, en alles geleerd te hebben wat nodig is, en nu dus weer als ieder ander te zijn, en dus eigenlijk nu weer sociaal te kunnen drinken, net als iedereen. Heel traumatisch, zowel voor hulpverleners als voor cli?ten, maar niet helemaal onbegrijpelijk als men de lijn heeft gevolgd dat het gebruik van psychotrope stoffen het gevolg is van allerlei stoornissen. Niet zo vreemd dat je dan denkt dat je na het oplossen van de stoornissen geen verslaafde meer zult zijn. Cli?ten zeggen het niet meer, omdat ze toch de kous op de kop krijgen, maar het is voor hulpverleners helemaal geen gek idee om ervan uit te gaan dat heel veel mensen toch met die droom in het achterhoofd een behandeling in gaan. 

Geen wonder dat behandelplekken die beweren: Het gaat ons niet om de verslaving, maar om de mens, zo populair zijn, en dat cli?ten soms zo graag naar een psychotherapeut buiten de verslavingszorg willen. Dan kun je tijdens de therapie je verslavingsprobleem nog vergeten ook en kun je dus doorgebruiken. Misschien verdwijnt het probleem dan vanzelf als je eenmaal alles hebt verwerkt wat je moest verwerken, en kun je dan gewoon weer alcohol drinken. Helaas is de mislukking van een dergelijke strategie zo goed als onvermijdelijk.

Tekst: Centrum Maliebaan Detoxificatiecentrum Utrecht 1993

reactie op deze pagina